Պատմութիւն

30 Հոկտեմբեր 1920. Դասալքութեան չարիքը եւ Կարսի անկումին ազգային ողբերգութիւնը

Ժո­ղո­վուրդ­նե­րու ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեան մէջ կան ոչ միայն ինք­նա­ճա­նաչ­ման եւ հպար­տու­թեան, եր­կուն­քի եւ խո­յան­քի ո­գեշն­չող պա­հեր, այլ կան նաեւ փոր­ձու­թեան ու յու­սա­բե­կու­մի, մեղ­կու­թեան եւ ան­կու­մի ող­բեր­գա­կան վայր­կեան­ներ, ո­րոնք կեան­քի եւ ժա­մա­նա­կի թա­ւա­լու­մին հետ ա­ւե­լի ու ա­ւե­լի կը շեշ­տեն ի­րենց բախ­տո­րոշ նշա­նա­կու­թիւ­նը։ Հայ ժո­ղո­վուր­դի ազ­գա­յին յի­շո­ղու­թեան մէջ այ­դօ­րի­նակ դառ­նու­թեան էջ մը կը բա­ցո­ւի Հոկ­տեմ­բեր 30ին… 97 տա­րի…

Սիմոն Զաւարեան (1866-1913). ­Հայ յե­ղա­փո­խա­կան շարժ­ման ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ «Աշ­խար­հիկ Սուրբ»ը

Հոկ­տեմ­բեր 27ի այս օ­րը, 104 տա­րի ա­ռաջ, Պոլ­սոյ մէջ հրա­տա­րա­կո­ւող Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ «Ա­զա­տա­մարտ»ի խմբագ­րա­տու­նէն հե­տիոտն տուն վե­րա­դառ­նա­լու ա­մէ­նօ­րեայ իր ճամ­բու ըն­թաց­քին, 47 տա­րե­կա­նին սրտէն կա­թո­ւա­ծա­հար ին­կաւ ­Սի­մոն ­Զա­ւա­րեան։ Այդ­պէս յան­կար­ծա­մահ՝ հա­յոց աշ­խար­հէն մարմ­նա­պէս հե­ռա­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի ե­զա­կի դէմ­քե­րէն մէ­կը, որ իր կեան­քով ու գոր­ծով, ան­հա­տա­կա­նու­թեամբ ու գա­ղա­փա­րա­կան աշ­խար­հով՝ նո­ւա­ճեց հա­յոց գա­լիք սե­րունդ­նե­րուն ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ներշնչ­ման աղ­բիւր…

25 ­Հոկ­տեմ­բեր 1920. ­Հա­յոց բա­նա­կին վեր­ջին յաղ­թա­կան կռիւ­նե­րը՝ ­Սուր­մա­լո­ւի ճա­կա­տին վրայ

Հայ ժո­ղո­վուր­դի նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան, բայց մա­նա­ւանդ 28 ­Մա­յիս 1918ին կեր­տո­ւած ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նի տա­րեգ­րու­թեան ա­մէ­նէն սեւ օ­րե­րը ար­ձա­նագ­րո­ւե­ցան Հոկ­տեմ­բեր 1920ին, երբ ­Լե­նին-­Քե­մալ սա­դա­յէ­լա­կան զի­նակ­ցու­թիւ­նը ամ­բողջ թա­փով եր­կու կրա­կի մէջ ա­ռաւ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թիւ­նը։ Սեպ­տեմ­բեր 1920ի վեր­ջին օ­րե­րուն քե­մա­լա­կան զօր­քե­րը լայ­նա­ծա­ւալ յար­ձա­կու­մի ձեռ­նար­կե­ցին ­Հա­յաս­տա­նի դէմ՝ ա­ռանց պա­տե­րազ­մի պաշ­տօ­նա­կան յայ­տա­րա­րու­թեան։ Թր­քա­կան ներ­խու­ժու­մը իր յա­ջո­ղու­թեան գրա­ւը դրած էր Հա­յաս­տա­նի տա­րած­քին…

Աղբիւր Սերոբ (Վարդանեան,1864-1899). Քաջարի ռազմիկն ու խստապահանջ հայդուկապետը

Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման ամէնէն առասպելական հերոսներէն է Աղբիւր Սերոբը, որ 1899 թուականի 24 Հոկտեմբերի այս օրը, դաւադրաբար թունաւորուած հայ անունին անարժան դաւաճաններու կողմէ եւ շրջապատուած թուրք մեծաթիւ զօրքով, զէն ի ձեռին մինչեւ վերջին շունչ կռուեցաւ անարգ թշնամիին դէմ եւ… ինկաւ Ազատութեան Մեծ Երազի արիւնոտ ճանապարհին։ Մեր ժողովուրդն ու հայ աշուղները սրտաբուխ շատ երգեր նուիրեցին…

19 ­Հոկ­տեմ­բեր 1829. ­Կար­նոյ հա­յու­թեան մեծ գաղ­թը դէ­պի Ա­րե­ւե­լա­հա­յաս­տան

Հոկ­տեմ­բեր 19ի այս օ­րը, 188 տա­րի ա­ռաջ, սկսաւ ­Կար­նոյ (Էրզ­րում) եւ շրջա­կայ­քի հա­յու­թեան զան­գո­ւա­ծա­յին գաղ­թը դէ­պի Ա­րե­ւե­լա­հա­յաս­տան՝ Ա­խալց­խա, Ա­խալ­քա­լաք, ­Ծալ­կա, ­Լո­ռի-­Փամ­պակ եւ ­Գիւմ­րի։ Կար­նոյ հա­յու­թեան մեծ գաղ­թը կը հե­տե­ւէր ցա­րա­կան զօր­քի նա­հան­ջին։ ­Ցա­րա­կան Ռու­սաս­տա­նը Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան դէմ իր շղթա­յա­զեր­ծած գրո­հին ու յաղ­թա­կան ար­շա­ւին վերջ տա­լով՝ կը վե­րա­դառ­նար Անդր­կով­կա­սի մէջ իր ամ­րա­ցու­ցած դիր­քե­րուն։ Իսկ ­Կար­նոյ եւ…

Քրիստափոր (Միքայէլեան, 1859-1905). Վերածնուած Հայաստանի ու հայկական յեղափոխութեան դրօշակիր առաջնորդը

158 տա­րի ա­ռաջ, ­Հոկ­տեմ­բեր 18ի լու­սա­ւոր օր մը, ­Հա­յաս­տան Աշ­խար­հը ծնունդ տո­ւաւ Ք­րիս­տա­փոր ­Մի­քա­յէ­լեան ա­նուն ա­րու զա­ւա­կի մը, որ կո­չո­ւած էր մարմ­նա­ւո­րե­լու բազ­մա­չար­չար ու­ղի կտրած եւ ստոյգ մա­հո­ւան ան­դուն­դը գլո­րող մեր ժո­ղո­վուր­դին վե­րած­նե­լու, այ­լեւ բաց ու խրոխտ ճա­կա­տով ազ­գե­րու մեծ ըն­տա­նի­քին մէջ իր ար­ժա­նի տե­ղը վե­րա­հաս­տա­տե­լու յե­ղա­փո­խա­կան կամ­քը։ ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ հան­դի­սա­ցաւ 19րդ ­դա­րա­վեր­ջի Հայ­կա­կան ­Յե­ղա­փո­խու­թեան մար­տու­նակ…

Իսահակյանի նամակը Ռուբեն (Արտաշես Չիլինկարյան) Դարբինյանին

1959 թվականին Կահիրեի «Հուսաբեր» տպարանը հրատարակել է Ավետիք Իսահակյանի նամակները ուղղված դաշնակցական հայտնի գործիչներ Վահան Նավասարդյանին, Ռուբեն Դարբինյանին, Երվանդ Խաթանասյանին, եւ Վարդգես Ահարոնյանին: Թեեւ որոշ նամակների վրա Իսահակյանը չի նշել դրանք գրելու ամիսն ու օրը կամ տարեթիվը, սակայն ակնհայտորեն բոլորն էլ գրվել են 1921-1926-թվականներին, երբ բանաստեղծը ընտանիքի հետ ապրել է Վենետիկում: Ինչպես նշվում է նամականու…

Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեան (1875-1957). ­Հա­յոց վշտի ու խռով­քի, բա­րու­թեան ու սի­րոյ եր­գե­րուն ­Վար­պե­տը

Հոկ­տեմ­բեր 17ի այս օ­րը, վաթ­սուն տա­րի ա­ռաջ, Ե­րե­ւա­նի մէջ վախ­ճա­նե­ցաւ ար­դի հայ գրա­կա­նու­թեան ա­մէ­նէն սի­րո­ւած դէմ­քե­րէն Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեան, որ քնա­րեր­գա­կան իր մեծ տա­ղան­դով դար­ձաւ ­Հա­յոց Սր­տի խռո­վա­յոյզ եր­գի­չը եւ ար­ժա­նա­ցաւ հայ բա­նաս­տեղծ­նե­րու ­Վար­պե­տի տիտ­ղո­սին։ Նաեւ իբ­րեւ ազ­գա­յին դէմք ու մտա­ծո­ղու­թիւն՝ Ա­ւե­տիք Ի­սա­հա­կեան իւ­րա­յա­տուկ հո­րի­զոն մը բա­ցաւ հայ ժո­ղո­վուր­դի նոր ժա­մա­նակ­նե­րու փո­թոր­կա­յոյզ կեան­քին առ­ջեւ։ Ա. Ի­սա­հա­կեան…

Խանասորի Իշխանը (Յովսէփ Արղութեան, 1863-1925). Հայ յեղափոխական շարժման անմոռանալի Ասպետը

Խանասորի Արշաւանքին փոխ-հրամանատար Իշխանն էր ան, որուն արութեան գործը հայ աշուղները անմահացուցին Հայկական Ազատամարտի ամէնէն դիցազնական այդ գործողութեան նուիրուած ժողովրդական ու ազգային-հայրենասիրական սիրուած երգով, իրերայաջորդ սերունդներուն աւանդելով «Աջից՝ Վարդանը, ձախից՝ Իշխանը» փառաբանող հերոսապատումը։ Աւետիս Ահարոնեանի վկայութեամբ՝ «հայկական ազատագրական պայքարին անձնուէր ու փառապանծ վեթերան»ն էր ան, որուն կեանքը «այնքա՜ն հարուստ եղաւ ու այնքա՜ն բարի»։ Հայ Յեղափոխական…

Երկու մեծերը Զավարյանի մասին

ԱԶՆԻՎ ԵՎ ԱՆԿԵՂԾ Ամեն մարդու էլ հո չի կարելի անվանել ազնիվ և անկեղծ։ Ամեն մարդ էլ հո չի կարող լինել ազնիվ և անկեղծ։ Շատ հազարների մեջ մինը կարող է լինել ազնիվ և անկեղծ։ Էս տեսակ հազվագյուտ մարդկանցից մինն էր Սիմոն Զավարյանը։ Նա կարող էր սխալվել, բայց դիտավորությամբ չէր խաբիլ երբեք, ճշմարտության հանդեպ աչք փակելու սովորություն…