Պատմութիւն

26 Սեպտեմբեր 1918. Արամ Մանուկեանի հրամանագրով՝ անձնական զէնքերը առգրաւուեցան նորաստեղծ Հայաստանի տարածքին

1918ի այս օրը՝ 26 Սեպտեմբերին, նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութեան ամբողջ տարածքին եւ յատկապէս մայրաքաղաք Երեւանի մէջ, ներքին գործոց նախարար Արամ Մանուկեանի հրամանագրով գործադրութեան յանձնուեցաւ քաղաքացիներու մօտ գտնուող սեփական զէնքերու եւ զինամթերքի պետականացման՝ առգրաւման կառավարական որոշումը։ Անձնական զէնքերու հաւաքման խնդիրը Հայաստանի նորաստեղծ Հանրապետութեան ամէնէն ցաւոտ ու փշոտ հարցերէն մէկն էր։ Մայիսեան յաղթական հերոսամարտներէն ետք, թրքական նահանջող զօրքերէն…

Նիկոլ Դուման (Նիկողայոս Տէր-Յովհաննիսեան, 1867-1914). Հայոց Ազատամարտի անզուգական Հայդուկապետը

«Վճռականութիւնը, անսասան կամքը, որոշումների պաղ եւ անյողդողդ կատարումը, կուսակցական պողպատեայ դիսցիպլինը (կարգապահութիւնը) – անհրաժեշտ գծեր են ամէն մի կռւում, եւս առաւել՝ հայոց դաժան յեղափոխական պայքարի մէջ։ Այդ գծերի անձնաւորումն էր ղարաբաղցի հերոսը եւ նրանց համար պատրաստ էր նա ամէն վայրկեան իր կեանքը զոհաբերելու։ Բարոյական ամենաբարձր սկզբունքներն իւրացրած եւ կուսակցութեան անաղարտ դրօշակի նախանձախնդիր՝ նա մարմնացած վեհանձնութիւն…

14 Սեպտեմբեր 1920. Լեւոն Շանթի պատուիրակութիւնը ձեռնունայն Երեւան վերադարձաւ… Մոսկուայէն

14 Սեպտեմբերի այս օրը, 91 տարի առաջ, Ռուսաստանի պետական ղեկին տիրացած պոլշեւիկները մեծապետական դիւանագիտութեան դաժանագոյն դաս մը տուին հայ ժողովուրդին։ Մայիս 1920էն ի վեր Մոսկուա գտնուող ու հայեւռուս յարաբերութեանց բնականոնացման համար բանակցելու եկած Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտօնական պատուիրակութիւնը, Լեւոն Շանթի գլխաւորութեամբ, ամենայն «քաղաքավարութեամբ» ետ Երեւան ղրկուեցաւ, իբր թէ անաւարտ բանակցութիւնները Հայաստանի մէջ շարունակելու պատճառաբանութեամբ… Շանթի պատուիրակութիւնը…

Յակոբ Գարակէօզեան (Զաւէն, 1873¬1897).«Պարտաճանաչութեան վսեմ ոգով տոգորուած» հայ յեղափոխականը

«Սուլթանի կառավարութիւնը նախ դժոխային բարբարոսութեանց սոսկալի շարքով մը հալածեց յեղափոխականները. ի՞նչ հետեւանք տեսաւ – ո՛րչափ որ իւր ուժը աւելցուց՝ հիմն ի վեր կործանելու Հայկական շարժման շէնքը, ա՛յնչափ աւելի մեծացաւ, ընդարձակուեցաւ ատիկա։ Կռահեց ուրեմն, որ ասոր վախճանն ալ պիտի կրնայ ըլլալ պալքանեան ազգերու ապստամբութեանց հետեւանքին պէս,- ասոնք ալ զինք պիտի անդամահատին. երբե՛ք, բնաւ երբեք։ Բռնակալը նախարարներուն…

Գրիգոր Գլըտճեան (Պարոյր-Հայկազն, 1868¬1898). Հայ յեղափոխական շարժման առաջին նուիրեալներէն

Օգոստոս 9ի այս օրը, 113 տարի առաջ, Աթէնքի հիւանդանոցներէն մէկուն մէջ, այդ ժամանակ ճար ու դարման չունեցող թոքախտի զոհ գնաց հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման հիմնադիր դրօշակիրներէն եւ առաջին նուիրեալներէն Գրիգոր Գլըտճեան, որ իր գաղափարապաշտ ճարտասանութեան համար արժանացած էր Պարոյր-Հայկազն անուանակոչումին, հետեւողութեամբ հինգերորդ դարու հայ մեծահռչակ հռետորին։ Հայկական Յեղափոխութեան ինքնատիպ այս դէմքին՝ Պարոյր-Հայկազնի անունը կապուեցաւ 1880ականներու…

6 Օգոստոս 1914. Դաշնակցութիւնը մերժեց Ռուսաստանի դէմ Թուրքիոյ որոշած պատերազմին միանալու Իթթիհատի առաջարկ-պահանջը

Օգոստոս 1914ի առաջին օրերուն, Օսմանեան Կայսրութիւնը կառավարող Իթթիհատ կուսակցութիւնը բանագնաց յատուկ պատուիրակութիւն մը ուղարկեց Կարին (Էրզրում), ուր Դաշնակցութիւնը նոր աւարտած էր իր 8րդ Ընդհանուր Ժողովը։ Բանագնացները Պեհաէտտին Շաքիրն ու Նաճի պէյն էին, որոնց յանձնարարուած էր հայ ժողովուրդի ատենի ազգային-քաղաքական ամէնէն ազդեցիկ ուժին՝ Դաշնակցութեան ներկայացնել թրքական պետութեան կողմէ առնուած կարեւորագոյն որոշում մը, որ Կայսերական Գերմանիոյ կողքին…

Սեբաստացի Մուրատ (Խրիմեան, 1874¬1918). Հայկական ազատամարտի դիւցազնական Ֆետային

4 Օգոստոսին, 93 տարի առաջ, Պաքուի հայութիւնը կենաց-մահու կռիւ կը մղէր թրքական զօրքերու եւ անոնց զինակցած մուսաւաթական թաթարներուն դէմ։ Թէեւ Առաջին Աշխարհամարտը մօտեցած էր իր աւարտին, բայց Պաքուի նաւթահորերուն տիրանալու համար կատաղի ու վերջին պայքար մը կը մղուէր մէկ կողմէ թուրք-գերման զինակիցներուն, իսկ միւս կողմէ ռուս-անգլիացի դաշնակիցներուն միջեւ։ 1917ի Հոկտեմբերին պոլշեւիկներու իշխանութեան գլուխ գալով եւ…

ՏԱՐԵԴԱՐՁՆԵՐ- 25 Յուլիս 1897. Խանասորի Արշաւանքը Շտկեց Հայուն Մէջքը

Յուլիս 25ը շատոնց նուաճած է իր բացառիկ տեղը հայ ժողովուրդի հերոսական խոյանքը մարմնաւորած անմոռանալի եւ յաւէտ պաշտելի թուականներու շարքին: 114 տարի առաջ, Յուլիսի այդ օրը, Դաշնակցութեան կազմակերպած ֆետայական մեծաթիւ արշաւախումբը պատմութիւն կերտեց հայոց հողին վրայ: 24էն 25 Յուլիսի լուսցող գիշերուան կանուխ ժամերուն, թուրք-պարսկական սահմանը յանդգնօրէն հատեցին 253 դաշնակցական մարտիկներ, որոնց 40ը՝ ձիաւոր: Արշաւախումբը ճամբայ ելաւ…

20 Յուլիս 1897. Ֆետայիներու յաղթական կռիւը Սապահան լիճի մօտ

Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման հերոսական դրուագներու շարքին իր յատուկ տեղն ու խորհուրդը ունի Սապահան լիճի մօտ դաշնակցական ֆետայիներուն մղած յաղթական կռիւը Յուլիս 20ի այս օրը, 114 տարի առաջ։ Ընդհանրապէս 1897 թուականի Յուլիս ամիսը եղաւ վերապրումի եւ վերաշխուժացման, նորովի ինքնակազմակերպման եւ հերոսական խոյանքի փուլ մը՝ Հայկական Յեղափոխութեան երկարաշունչ տարեգրութեան մէջ։ Համիտեան արիւնախում բռնատիրութեան եւ անոր կամակատար…

12 Յուլիս 1921. Լեռնահայաստանը եւս յանձնուեցաւ խորհրդային իշխանութեան

Իննիսուն տարի առաջ, այս օրը, 12 Յուլիս 1921ին, Հայաստանի Հանրապետութեան ազատ ու անկախ վերջին տարածքն ու միջնաբերդը՝ Լեռնահայաստանը եւս յանձնուեցաւ Կարմիր Բանակի տիրապետութեան։ Հայոց բազմադարեան պատմութեան ամէնէն տխուր պահերէն մէկը կը խորհրդանշէ 12 Յուլիս 1921ը, որովհետեւ 90 տարի առաջ հայ ժողովուրդը իր ազատութեան եւ անկախութեան վերջին արծուեբոյնը եւս զիջեցաւ Հայաստանին պարտադրուած խորհրդային իշխանութեան։ Շատ բան…