Յուշատետր. «Անկախ Ատրպէյճան»ը հռչակուեցաւ «խորհրդային հանրապետութիւն»

Ապրիլ 28ի այս օրը, 97 տարի առաջ, Առաջին Աշխարհամարտի թոհուբոհին մէջ կամայականօրէն ստեղծուած արուեստական երկիրը՝ Ատրպէյճան հրաժեշտ տուաւ այսպէս կոչուած իր «անկախ եւ ժողովրդավարական հանրապետութեան» եւ ընդունեց խորհրդային կարերը:

Թէեւ ներկայիս ու 18 Հոկտեմբեր 1991էն ի վեր Ատրպէյճան անկախ հանրապետութիւն է եւ ազերիները այլեւս պատճառ չեն տեսներ տօնելու «խորհրդայնացման» տարեդարձը, բայց հայոց յուշատետրին մէջ 28 Ապրիլ 1920ը կը նշէ պատմական հեռահար անդրադարձներով յատկանշուող տարեթիւ մը, որուն դասերուն վրայ տակաւին երկար ժամանակ գլուխ պիտի յոգնեցնէ հայ քաղաքական միտքը:
Խորհրդային կարգերը ընդունելով ազերի քաղաքական միտքը ապահովեց, պատմութեան թատերաբեմին վրայ, իբրեւ ազգային պետականութիւն միջազգայնօրէն ճանչցուելու եւ գոյատեւելու իրաւական յաղթաթուղթը:

Արդարեւ, քեմալական Թուրքիոյ յորդորներով խորհրդային Ռուսաստանի մեծապետական քաղաքականութեան սայլին լծուելով՝ ազերի մուսաւաթականները մէկ օրուան մէջ իրենց
«թրքադաւան» համազգեստը փոխեցին, մոլեռանդ պոլշեւիկի կարմիր համազգեստ հագուեցան եւ, Կարմիր Բանակի դրօշը բարձրացուցած՝ յարձակման անցան Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ, որ արդէն կը դիմագրաւէր թրքական ներխուժման սպառնալից վտանգը:

Ատրպէյճանի խորհրդայնացման քայլը ուսանելի է, նաե°ւ, ռուս-թրքական յարաբերութիւններու ներհակ հանգոյցները հակադրութիւնները եւ գործակցութիւնները հասկնալու եւ բացատրելու առումով: Թէ° պատմական, թէ° մերօրեայ դիտանկիւնէն՝ ռուս¬թրքական յարաբերութիւնները իրենց խորքին ունին այնպիսի° ծալքեր, որոնց գինը յաճախ վճարուած է եւ կը շարունակուի վճարուիլ հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազգային, քաղաքական, հողային եւ տնտեսական իրաւունքներուն ու շահերուն հաշւոյն:

Այսպէ°ս, 97 տարի առաջ, Ատրպէյճան քաղաքականօրէն «շահաբեր»պատեհապաշտ քայլ մը նետեց դէպի խորհրդային կարգերու հաստատում՝ ձեռք քաշելով անկախ պետականութեան կերտումէն…

27 Մայիս 1918ին հիմնուած ՙԱտրպէյճանի Ժողովրդավար Հանրապետութեան» խորհրդարանը 28 Ապրիլ 1920ին որոշեց ինքնալուծարում յայտարարել: Մինչեւ 1918 պատմութեան ծանօթ չէր Ատրպէյճան անունով պետութիւն: 1918ին Էնվերի նախաձեռնութեամբ եւ ճնշումով կեանքի կոչուած էր Ատրպէյճանի պետութիւնը: Բայց ահա° 1920ի գարնան, օսմանեան բանակի ապստամբ հրամանատար Քեմալի նախաձեռնութեամբ եւ յորդորով՝ արուեստական Ատրպէյճանի «անկախ ու ժողովրդավար հռչակուած» հանրապետութիւնը որոշեց իր ընթացքը շարունակել պետական կայացման եւ աշխահաքաղաքական ընդարձակման խորհրդային ուղիով:

Երիտթուրքերու ներշնչումով եւ հովանաւորութեամբ ստեղծուած ազերիներու Մուսաւաթ կուսակցութիւնը, որ Ատրպէյճանի անկախ հանրապետութեան խորհրդարանին մէջ տիրական մեծամասնութիւն էր եւ Խան Խոյսքիի գլխաւորութեամբ կը ղեկավարէր երկրի կառավարութիւնը, որոշեց այլեւս չդիմադրել խորհրդային Կարմիր Բանակի 11րդ զօրաբաժինի Ատրպէյճան ներխուժումին:

Կարմիր զօրայինները Ապրիլ 27ին արդէն կը հակակշռէին Ատրպէյճանի մեծ մասը եւ առաջացուցած էին պոլշեւիկեան կառավարութիւն մը՝ Նարիման Նարիմանովի գլխաւորութեամբ: Ատրպէյճանի անկախ հանրապետութեան ինքնալուծարման Ապրիլ 28ի խորհրդարանական որոշումին յայտարարութիւնը պարզապէս իրաւական եւ պաշտօնական ինքնահաստատման հնարաւորութիւն տուաւ խորհրդայիններու կազմած պոլշեւիկեան կառավարութեան:

Ինչպէս այս օրերուն մեր սերունդի աչքերուն առջեւ կը պատահի, այնպէս ալ 97 տարի առաջ մեծապետական քաղաքականութիւնը, շահերու բախման եւ համադրման, այլեւ մրցապայքարի իր ուրոյն խաղականոններով՝ վճռեց ճակատագիրը Անդրկովկասը բաղկացնող ժողովուրդներուն:

Պատմական զուգահեռը անխուսափելի է, որովհետեւ ոչ միայն մեծապետական խաղը, այլեւ՝ խաղացողները նոյնն են, պարզապէս նոր դիմայարդարում զգեցած են, միակ այն տարբերութեամբ, որ եթէ մեր օրերուն Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներով ներկայացուած է Արեւմուտքը, այդ ժամանակ Մեծն Բրիտանիան կը հանդիսանար Պաքուի նաւթահորերու հակակշռումով շահագրգիռ արեւմուտքի ներկայացուցիչը:
Միւսները՝ ռուսն ու թուրքը, ազերի-թաթարն ու հայը միեւնոյն խաղացողներն են՝ դարերու խորքէն եկող իրենց իրաւունքներու պաշտպանութեան թէ ծաւալապաշտական նկրտումներու բարդ հիւսուածքով:
Այո°, Ատրպէյճանի խորհրդայնացումը առաջին հերթին նաւթի համար մղուած 1920ականներու մեծապետական բուռն պայքարին իւրայատուկ մէկ հերթափուլն էր, որմէ յաղթական դուրս եկաւ ռուսական կողմը:
Բայց նաեւ սեւ ոսկիի համար պայքարէն շատ աւելի խորարմատ ռազմաքաղաքական մրցակցութեան եւ ազգերու միջեւ գոյութեան կռուի ծալքեր ունէր Ատրպէյճանի խորհրդայնացումը:

Ռուսաստանը՝ արդէն կարմիր համազգեստով, Պաքուի նաւթահորերուն տիրանալու կողքին, հետամուտ էր աւանդական իր նպատակի իրագործումին՝ միջերկրականեան տաք ջուրերուն հասնելու ռուսական ճանապարհի ապահովումին:

Թուրքիան անշուշտ չէր արհամարհեր Պաքուի նաւթահորերը, բայց շատ աւելի հեռուները գացող ախորժակներ ունէր, կեդրոնական Ասիա հասնելու փան- թուրքական ճանապարհի նուաճման նկրտումով գինովցած էր, նաեւ ու մանաւանդ այդ ուղին արգելակող հայկական սեպը մէջտեղէն վերցնելու եւ Ռուսաստանը իր ռազմավարական հաւատարիմ լծակիցէն՝ Հայաստանի կռուանէն զրկելու առաջնահերթ նպատակը ունէր:

Ահա թէ ինչպիսի° աշխարհաքաղաքական ենթախորքի մէջ տեղաւորուող քայլ մը եղաւ 28 ապրիլ 1920ի Ատրպէյճանի պատեհապաշտական«խորհրդայնացում»ը: Կարծէք թուրք պետական մտածողութիւնը փորձարկումի կ՚ընէր «եւրոպական» հագուստ-կապուստ ընդունելով «արեւմտականանալու»քեմալական պատեհապաշտութեան…

Ատրպէյճանի խորհրդայնացումը արտասովոր քայլ էր, որովհետեւ իր խորքին ունէր Քեմալ¬Լենին մինչ այդ գաղտնի համաձայնութեան գործարքը: Լենինի Ռուսաստանը կը խոստանար զէնքով, դրամով եւ քաղաքականօրէն օժանդակել Մուսթաֆա Քեմալի ազգայնական շարժումին, իսկ Քեմալի Թուրքիան փոխադարձաբար Լենին-Ստալինի Ռուսաստանին կը զիջէր Ատրպէյճանի վրայ իր ունեցած հակակշիռը՝ երիտթուրքերու զինակից մուսաւաթականները… անտէր ու անպաշտպան նետելով պոլշեւիկեան երախը:

Բայց Քեմալի Թուրքիան նաեւ երաշխիք կը ստանար խորհրդայիններէն, որ պոլշեւիկեան իշխանութեան յանձնուած Ատրպէյճանը ցամաքի իր կապը պիտի ունենար Թուրքիոյ հետ՝ անշուշտ Հայաստանի հաշւոյն, Արցախի եւ Նախիջեւանի հայկական հողերու ՙատրպէյճանականացումով՚:

Պատահական չէր, հետեւաբար, որ Ատրպէյճանի խորհրդայնացումը միաժամանակ կանաչ լոյս տուաւ ազերիական հալածանքներու հետեւանքով Հայաստանի Հանրապետութիւն ապաստանած հայ պոլշեւիկներուն, որպէսզի անմիջապէս ի գործ դնեն ընդհանուր ապստամբութիւն առաջացնելու իրենց դաւադիր ծրագիրը Հայաստանի մէջ: Ատրպէյճանի խորհրդայնացումէն բառացիօրէն երկու-երեք օր ետք՝ 1920ի Մայիս 1ին, հայ պոլշեւիկները Աշխատաւորական Օրուան հայաստանեան տօնակատարութիւնները ծառայեցուցին Հայաստանի անկախ հանրապետութիւնը խորտակելու նպատակին:

Պատահական չէր, նոյնպէս եւ մանաւա°նդ, որ Ատրպէյճանի նորահաստատ խորհրդային իշխանութեանց առաջին քայլերէն մէկը եղաւ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան վերջնագիր յղելը՝ պահանջելով, որ հայկական բանակի զօրքերը յետս կոչուին Ղարաբաղէն եւ ամբողջ Զանգեզուրէն, ճամբայ բանալու համար արդէն կարմիր համազգեստ կրող ազերիական ներխուժողներուն առջեւ…
Երկար պատմութիւն է եւ իր ծանր ու դաժան դասերով մինչեւ մեր օրերը հասնող անդրադարձներ ունի Ատրպէյճանի խորհրդայնացման այդ գործարքը: Լենին-Քեմալ մեղսակցութեան առաջին այդ պտուղով՝ Ատրպէյճանի խորհրդայնացումով ոչ միայն ի վերջոյ խորտակուեցաւ Հայաստանի անկախութիւնը եւ խորհրդայնացաւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը, այլեւ՝ Նախիջեւանն ու Ղարաբաղը նուէր տրուեցան խորհրդային կարգերը… ընդունած Ատրպէյճանին:

Այսօր ազերի պատմաբանները կոկորդ կը պատռեն՝ պնդելու եւ փաստարկելու համար, որ Ատրպէյճանը այդպէս ինքնակամ անձնատուր չեղաւ խորհրդային կարգերուն: Ազերիներու պնդումով՝ Կարմիր Բանակին դէմ մղուած կռիւներուն աւելի քան 20 հազար ազերի զոհուեցաւ:

Բայց պատմական փաստացի իրողութիւնը եւ պատմութեան դաժան դասը այն է, որ 28 Ապրիլ 1920ին խորհրդայնացումը ընտրելով՝ Կովկասի թուրքերը փանթուրքիզմի կռուանը ամրապնդեցին Հայաստանի արեւելքին եւ պատմական պատուհասի իրենց դիրքերը զօրացուցին հայ ժողովուրդին դէմ:

Ն

Տպել Տպել