27 Յունիս 1826. Ենիչերիներու ապստամբութիւնը եւ ոչնչացումը

Յու­նիս 27ի օ­րը, 191 տա­րի ա­ռաջ, Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան կեդ­րո­նա­կան հրա­պա­րակ­նե­րէն Էթ ­Մէյ­տա­նի կամ ­Սուլ­թա­նահ­մէտ ­Մէյ­տա­նի վրայ, օ­րո­ւան սուլ­թան Մահ­մուտ Բ.ի հրա­հան­գով՝ մինչ այդ Թր­քա­կան ­Բա­նա­կի ընտ­րա­նին ու փառ­քը հռչա­կո­ւած Ե­նի­չե­րի­նե­րը հա­զար­նե­րով սպան­նո­ւե­ցան…

Այդ­պի­սով վերջ գտաւ հա­մաշ­խար­հա­յին ա­ռու­մով զօր­քե­րու պատ­մու­թեան մէջ իր բա­ցա­ռիկ վայ­րագ ու ան­գութ ա­ռաս­պե­լը ստեղ­ծած Ե­նի­չե­րի­նե­րու… տխրահռ­չակ «ա­ւան­դու­թիւն»ը։ Ընդ­հան­րա­պէս օս­մա­նեան լու­ծի տակ ապ­րած քրիս­տո­նեա­նե­րու եւ յատ­կա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դի բազ­մա­չար­չար պատ­մու­թեան ա­նի­ծեալ պա­տու­հասն էին Ե­նի­չե­րի­նե­րը, ո­րոնք նոյ­նինքն քրիս­տո­նեա­նե­րէ եւ մա­նա­ւանդ հա­յե­րէ խլո­ւած ու բռնի իս­լա­մա­ցո­ւած մա­նուկ­նե­րէ կամ պա­տա­նի­նե­րէ սե­րած ըլ­լա­լով հան­դերձ՝ թրքա­կան կրօ­նա­մո­լու­թեան ա­մէ­նէն մո­լե­ռանդ ու կա­տա­ղի «յա­ռա­ջա­պահ­նե­րը» ե­ղան։

Ե­նի­չե­րի­նե­րու ձեռ­քերն ու եա­թա­ղան­նե­րը միշտ ներ­կո­ւած մնա­ցին ան­մեղ հա­յե­րու ա­րեամբ…

Ա­նոնք «Ե­նի­չե­րի»՝ թրքե­րէ­նով «­Նոր ­Զի­նո­ւոր» կո­չո­ւե­ցան, ո­րով­հե­տեւ պատ­մու­թեան թա­տե­րա­բե­մին յայտ­նո­ւե­ցան 14րդ ­դա­րու երկ­րորդ կի­սուն, երբ Ա­սիոյ տա­փաս­տան­նե­րէն ­Փոքր Ա­սիա ներ­խու­ժած եւ մին­չեւ Եւ­րո­պա հա­սած օս­ման­ցի թուր­քե­րը կը հաս­տա­տէին հի­մե­րը Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան։ 1360ին օս­ման­ցի թուր­քե­րու ար­քա­յա­կան գա­հին բազ­մե­ցաւ ­Մու­րատ Ա., որ կո­չո­ւած էր դառ­նա­լու ա­ռա­ջին սուլ­թա­նը նոր կազ­մա­ւո­րո­ւող Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան։ Օս­ման­ցի թուր­քե­րու զօր­քե­րը մինչ այդ ցե­ղախմ­բա­յին աս­պա­տա­կող ու­ժե­րէ՝ «­Ղա­զի»նե­րէ (թրքե­րէ­նով՝ «յաղ­թա­կան­ներ») կը բաղ­կա­նա­յին։ «­Ղա­զի»նե­րու հա­ւա­տար­մու­թիւ­նը ա­ռա­ջին հեր­թին կ­þեր­թար ի­րենց ցե­ղա­պե­տին եւ, այդ ճամ­բով միայն, օս­ման­ցի ցե­ղա­խում­բե­րու ու­ժե­ղա­գոյ­նի ցե­ղա­պե­տին, որ այս պա­րա­գա­յին սուլ­թանն էր։

Սուլ­թան ­Մու­րատ Ա. նոր ստանձ­նած էր գա­հը եւ ար­շա­ւանք­նե­րու մէջ էր ­Պալ­քա­նեան թե­րակղ­զիի տա­րած­քին, յատ­կա­պէս սեր­պե­րու դէմ, երբ իր բա­ցա­կա­յու­թե­նէն օգ­տո­ւե­լով՝ ա­նոր եր­կու զա­ւակ­նե­րը պա­լա­տա­կան յե­ղաշր­ջում փոր­ձե­ցին կա­տա­րել ի­րենց հօր դէմ։ ­Մու­րատ Ա. ան­մի­ջա­պէս վե­րա­դար­ձաւ եւ մա­հո­ւամբ պատ­ժեց իր ապս­տամբ զա­ւակ­նե­րը, ո­րոնք ար­քու­նի զօր­քին վրայ յե­նած էին։
Այդ ժա­մա­նակ­նե­րէն սուլ­թան ­Մու­րատ Ա. յղա­ցաւ «­Նոր ­Զի­նո­ւոր­ներ»՝ Ե­նի­չե­րի­ներ զօ­րա­կո­չե­լու գա­ղա­փա­րը։

Մու­րատ Ա.ի մտայ­ղա­ցու­մը պարզ էր, բայց խո­րա­պէս սա­դա­յէ­լա­կան։ Ե­նի­չե­րի­նե­րը պէտք է կազ­մո­ւէին ոչ-իս­լամ՝ ա­ռա­ւե­լա­բար քրիս­տո­նեայ եւ, այդ շար­քին ու մա­նա­ւանդ, հա­յազ­գի մա­նուկ­նե­րու եւ պա­տա­նի­նե­րու բռնի հա­ւա­քագ­րու­մով։ Ե­նի­չե­րին բռնի իս­լա­մաց­ման պի­տի են­թար­կո­ւէր, յատ­կա­պէս ստեղ­ծո­ւած զօ­րա­նոց­նե­րու մէջ իս­լա­մա­կան եւ ռազ­մա­կան բարձ­րա­գոյն կրթու­թիւն պի­տի ստա­նար, ըն­տա­նիք ու­նե­նա­լու ի­րա­ւունք պի­տի չու­նե­նար եւ նո­րա­կազմ զօր­քը պի­տի դառ­նար ա­նոր միակ ըն­տա­նի­քը՝ որ­դիա­կան հա­ւա­տար­մու­թեամբ կա­պո­ւե­լով ուղ­ղա­կի ­Սուլ­թա­նին։

1360-70ա­կան­նե­րուն այս­պէ՛ս կեան­քի կո­չո­ւե­ցան Ե­նի­չե­րի­նե­րը, ո­րոնք շուրջ 500 տա­րի ող­նա­շա­րը կազ­մե­ցին օս­մա­նեան պե­տա­կա­նու­թեան։ Ա­նոնք ե­ղան օս­մա­նեան բա­նա­կի յա­ռա­ջա­պահ գուն­դե­րը եւ թրքա­կան ներ­խու­ժում­նե­րու ժա­մա­նակ թէ՛ ա­մէն կար­գի դի­մադ­րու­թիւն ճեղ­քող, ճզմող ու անց­նող վայ­րագ հա­րո­ւա­ծող­նե­րը դար­ձան, թէ՛ խա­ղա­ղու­թեան շրջա­նին կայս­րու­թեան ներ­քին կար­գու­կա­նո­նին հսկող «ոս­տի­կա­նու­թեան», յատ­կա­պէս ­Սուլ­թա­նի մե­նա­տի­րու­թիւ­նը պար­տադ­րող ու պահ­պա­նող «հա­ւա­տա­րիմ շու­ներ»ու դե­րը ստանձ­նե­ցին։

Հան­րա­գի­տա­կան աղ­բիւր­նե­րու հա­մա­ձայն՝ Ե­նի­չե­րի­նե­րը 1570ա­կան­նե­րուն 20 հա­զար հա­շո­ւող օս­մա­նեան զօր­քի ընտ­րա­նին էին, իսկ 1826ին, երբ կո­տո­րո­ւե­ցան ու լու­ծա­րո­ւե­ցան, կը հա­շո­ւէին ա­ւե­լի քան 135 հա­զար զի­նո­ւոր։ Այդ հինգ դա­րե­րու ըն­թաց­քին շատ բան փո­խո­ւե­ցաւ Ե­նի­չե­րի­նե­րու կեան­քին մէջ։

Սկզբ­նա­պէս սուլ­թա­նին հա­ւա­տա­րիմ «կու­սակ­րօն իս­լամ զօ­րա­կան»ի կեր­պա­րէն՝ Ե­նի­չե­րին վե­րա­ծո­ւե­ցաւ օս­ման­ցի թուր­քե­րու իշ­խա­նա­ւոր վեր­նա­խա­ւի, որ իբ­րեւ սե­փա­կան հարս­տու­թեան կը վա­րո­ւէր Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան հետ. թէ՛ ­Սուլ­թա­նի հրա­ման­նե­րը մո­լե­ռան­դու­թեամբ ու ա­րիւ­նա­հե­ղու­թեամբ գոր­ծադ­րողն էր, թէ՛ ըստ կա­րի­քի սուլ­թան­նե­րուն քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն եւ հրա­ման պար­տադ­րողն էր։
Իբ­րեւ սուլ­թա­նի «հա­ւա­տա­րիմ շուն»ը կեան­քի կո­չո­ւած Ե­նի­չե­րին քայլ առ քայլ վե­րա­ծո­ւե­ցաւ «պա­լա­տա­կան յե­ղաշր­ջում­ներ»ու որ­ջի՝ նոյ­նինքն սուլ­թան­նե­րու գլխուն ալ պա­տու­հաս դառ­նա­լով։

Ի վեր­ջոյ, 1820ա­կան­նե­րուն, երբ սուլ­թան ­Մահ­մուտ Բ.ի օ­րով թրքա­կան պե­տու­թիւ­նը թե­ւա­կո­խած էր կայ­սե­րա­կան իր ուժն ու հարս­տու­թիւ­նը կորսնց­նե­լու փու­լը, Ե­նի­չե­րի­նե­րը ստանձ­նե­ցին «ա­ւան­դա­պահ» փա­ղան­գի դե­րը Օս­մա­նեան փլու­զո­ւող Կայս­րու­թեան մէջ. ուժգ­նօ­րէն ընդ­դի­մա­ցան ­Մահ­մուտ Բ.ի ձեռ­նար­կած վար­չա­կան բա­րե­կար­գում­նե­րուն։

Հե­տե­ւան­քը ե­ղաւ 1826ի ե­նի­չե­րիա­կան մեծ ապս­տամ­բու­թիւ­նը ­Սուլ­թա­նի իշ­խա­նու­թեան դէմ։

Մահ­մուտ Բ. ա­րեան մէջ խեղ­դեց Ե­նի­չե­րի­նե­րու այդ վեր­ջին ապս­տամ­բու­թիւ­նը եւ Յու­նիս 27ին, Էթ ­Մէյ­տա­նի հրա­պա­րա­կին վրայ, սուլ­թա­նին հա­ւա­տա­րիմ մնա­ցած զօր­քը ուղ­ղա­կի ոչն­չա­ցուց Ե­նի­չե­րի­նե­րու ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը… հա­զա­րա­ւոր­ներ սպան­նե­լով։

Հայ­կա­կան աղ­բիւր­նե­րը կա­րե­ւո­րու­թեամբ կը նշեն, որ ­Մահ­մուտ Բ.ի այդ վճռա­կան քայ­լին մէջ իր ներդ­րու­մը ու­նե­ցաւ այդ շրջա­նին Օս­մա­նեան ­Գան­ձարկ­ղին հայ պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րէն ­Գա­զէզ Ար­թին Ա­մի­րա ­Պէզ­ճեան, որ ար­քու­նի ըն­տա­նի­քին պատ­կա­նող եւ իր անձ­նա­կան մտե­րիմ ­Հիւ­սէ­յին փա­շա­յին մի­ջո­ցաւ՝ տնտե­սա­պէս նե­ցուկ կանգ­նե­ցաւ ­Սուլ­թա­նի ձեռ­նար­կած քայ­լին։

185 տա­րի­ներ ան­ցած են Ե­նի­չե­րի­նե­րու ոչն­չա­ցու­մէն աս­դին, բայց Օս­մա­նեան Կայս­րու­թեան ան­կու­մի շրջա­նի եւ ­Թուր­քիոյ ­Հան­րա­պե­տու­թեան ար­դին շրջա­նի ու­սում­նա­սի­րող­նե­րը, պատ­մա­բան­ներ թէ քա­ղա­քա­գէտ­ներ, կա­րե­ւո­րու­թեամբ կը շեշ­տեն, որ թրքա­կան պե­տու­թեան պա­հա­պա­նի՝ «հա­ւա­տա­րիմ շան» ե­նի­չե­րիա­կան «ա­ւան­դու­թիւն»ը կը շա­րու­նա­կէ վե­րապ­րիլ՝ թէ՛ իբ­րեւ հո­գե­կեր­տո­ւածք, թէ՛ իբ­րեւ ուղ­ղա­կի վեր­նա­խաւ։ Թր­քա­կան ­Բա­նա­կը, իր հրա­մա­նա­տա­րա­կան կազ­մով, ­Մուս­թա­ֆա Քե­մա­լի ժա­մա­նակ­նե­րէն մին­չեւ այ­սօր, պար­բե­րա­բար զգա­լի կը դարձ­նէ ե­նի­չե­րիա­կան «ա­ւան­դու­թեան» ապ­րող «ժա­ռան­գու­թիւն»ը՝ հան­դի­սադ­րե­լով ա­նոր տէր կանգ­նե­լու իր խո­րար­մատ «յանձ­նա­ռու­թիւն»ը։

Ե­նի­չե­րիա­կան «ա­ւան­դու­թիւն»ը նաեւ յու­շա­րարն է այն ող­բեր­գա­կան ու բարդ ե­րե­ւոյ­թին, որ մա­նուկ տա­րի­քէն բռնի հա­ւա­տա­փոխ դար­ձած՝ իս­լա­մա­ցած քրիսս­տո­նեա­նե­րու եւ յատ­կա­պէս հա­յե­րու «­Պա­պէն ա­ւե­լի պա­պա­կան» ըլ­լա­լու մո­լե­ռանդ հո­գե­կեր­տո­ւածքն է։
Այն աս­տի­ճան, որ նաեւ մեր օ­րե­րուն, Ե­նի­չե­րի ա­նու­նը կու տանք այն մար­դոց, նաեւ հա­յու ա­րիւ­նէ սե­րած մո­լե­ռանդ­նե­րուն, ո­րոնք կը դրսե­ւո­րեն թրքու­թեան «նոր զի­նո­ւոր»ի ա­ւան­դա­կան կեր­պա­րին մէջ ար­մա­տա­ցած ա­մէ­նէն մո­լե­ռանդ ու ան­գութ այ­լա­մեր­ժու­թիւ­նը, այս պա­րա­գա­յին նոյ­նիսկ սե­փա­կան ար­մատ­նե­րուն ու­րա­ցու­մը։

Ն.

Տպել Տպել